Kütüb-i Sitte'nin altıncı kitabı. Babların fıkhî bakımdan güzel sıralanması ve mükerrer rivayet bulunmaması sebebiyle bazı âlimler tarafından diğer hadis kitaplarından daha kullanışlı görülen, 4.341 hadis ihtiva eden klasik sünen kaynağı.
İncelemek istediğin tahkikli baskıyı seç. Üç baskı da aynı Abdülbâkī tertibinde 4.341 hadis numarasını kullanır; tahkik kalitesi ve cilt düzeni farklıdır.
209 (824) yılında doğdu. Benî Rebîa'nın mevlâsı olduğundan Rabaî nisbesiyle de anılır. "Mâce" isminin dedesinin, annesinin yahut babasının lakabı olduğu söylenmektedir. Kazvinli olup geleneğe uyarak on beş yirmi yaşlarında Kazvin'de hadis öğrenmeye başladığı tahmin edilmektedir.
Kazvin'deki Hocaları. Burada daha çok Ali b. Muhammed et-Tanâfisî ile Ebû Hucr Amr b. Râfi' el-Becelî'den faydalandı.
İlmî Yolculukları. Daha sonra diğer ilim merkezlerini dolaşarak hadis öğrendi:
• Kûfe'de: Ebû Bekir b. Ebû Şeybe, Osman b. Ebû Şeybe
• Basra'da: Bündâr (Muhammed b. Beşşâr), Abdullah b. Muâviye el-Cumahî
• Vâsıt'ta: Ahmed b. Sinân el-Kattân
• Bağdat'ta: Ebû Hayseme Züheyr b. Harb
• Dımaşk'ta: Hişâm b. Ammâr, Duhaym
• Humus'ta: Muhammed b. Musaffâ el-Hımsî
• Mısır'da: Muhammed b. Rumh, Ebû Tâhir b. Serh, Yûnus b. Abdüla'lâ es-Sadefî
• Mekke-Medine'de: Mus'ab b. Abdullah ez-Zübeyrî, Ebû Mus'ab ez-Zührî
• Rey'de: Muhammed b. Humeyd er-Râzî
• Nîşâbur'da: Muhammed b. Yahyâ ez-Zühlî
Talebeleri. Kendisinden Ali b. İbrâhim el-Kattân (es-Sünen'i nakleden en meşhur talebesi), Süleyman b. Yezîd el-Fâmî, Ebû Ya'lâ el-Halîlî'nin dedesi Ahmed b. İbrâhim el-Halîlî ve Muhammed b. Îsâ el-Ebherî rivayette bulundular.
Şahsiyeti ve Hadisteki Yeri. Sika bir râvi, hâfızası güçlü bir muhaddistir. Sünen'inin yanı sıra Târîhu'l-hulefâ, Tefsîr ve et-Târîh gibi eserleri de telif etmiştir.
Vefatı. 21 Ramazan 273 (19 Şubat 887) tarihinde vefat etti. 275 (889) yılında öldüğüne dair rivayet doğru değildir. Defniyle kardeşleri Ebû Bekir, Ebû Muhammed Hasan ve oğlu Abdullah meşgul olmuştur. Yahyâ b. Zekeriyyâ et-Tarâikī ile Muhammed b. Esved el-Kazvînî'nin onun için yazdıkları mersiyeler günümüze ulaşmıştır.
1. es-Sünen — 4.341 hadis ihtiva etmekte, bunlardan bin kadarı zayıf sayılmaktadır. Kütüb-i Sitte'nin altıncı kitabı olarak kabul edilir. Aşağıda detaylı incelenmektedir.
2. Târîḫu'l-ḫulefâʾ — İslâm tarihi konusunda yapılan ilk çalışmalardan biri; İbn Mâce'nin et-Târîh'inin bir bölümü olduğu sanılmaktadır. Hz. Ebû Bekir'den Abbâsî halifesi Müstekfî-Billâh'a (944-946) kadar geçen halifelerin biyografilerini ele alır. Mütevekkil-Alellah'a kadar olan halifeleri İbn Mâce, sonrakileri Ömer b. Hafs es-Sedûsî ile Ebû Bekir eş-Şâfiî ve Ebû Ali İbn Şâzân el-Bağdâdî zeyil olarak yazmıştır. İbn Asâkir tarafından istinsah edilen eser, Muhammed Mutî' el-Hâfız tarafından Dârü'l-kütübi'z-Zâhiriyye nüshası esas alınarak yayımlanmıştır (Beyrut 1406/1986).
3. eṣ-Ṣülâṣiyyât — es-Sünen'de Hz. Peygamber'den üç râvi ile rivayet edilen beş hadisi ihtiva eder. Abdülhamîd Şânûha tarafından Buhârî, Tirmizî ve Dârimî'nin eṣ-Ṣülâṣiyyât'ı ile birlikte yayımlanmıştır (Beyrut 1405/1985).
4. Tefsîr — Mizzî'nin hacimli bir çalışma olduğunu kaydettiği eserden yapılan bir seçmenin iki cüzünü gördüğünü söyleyen kaynak vardır.
5. et-Târîḫ — Kâtib Çelebi'nin Tevârîḫu Ḳazvîn başlığı altında diğer Kazvin tarihleriyle birlikte zikrettiği eser. İbnü'l-Kayserânî Kazvin'e gittiğinde gördüğünü belirtmektedir. Eserde ashaptan İbn Mâce'nin zamanına kadar olan râviler yaşadıkları şehirlere göre tasnif edilmiştir.
Sünen-i İbn Mâce, sünnete önem verme, bid'atlardan ve sapkın fırkalardan kaçınma, iman, kader, önde gelen bazı sahâbîlerin değeri ve ilmin fazileti konularında 266 (veya 262) hadisin yer aldığı uzun bir mukaddime ile başlar.
Muhammed Fuâd Abdülbâkī neşrine göre: 37 kitap · 1.513 bab · 4.341 hadis.
M. Mustafa el-A'zamî neşrine göre: 32 kitap · 1.515 bab · 4.397 hadis (Zehebî de bu görüştedir).
Cem'iyyetü'l-merkezi'l-İslâmî neşrine göre: 38 kitap · 4.485 hadis.
Eserin babların fıkhî bakımdan güzel sıralanması ve mükerrer rivayet bulunmaması sebebiyle bazı âlimler tarafından diğer hadis kitaplarından daha kullanışlı görülmüştür.
Ebû Zür'a er-Râzî'nin tepkisi. İbn Mâce eserini Ebû Zür'a er-Râzî'ye sunmuş, o da beğendiği eserin zamanla birçok hadis kitabını gölgede bırakacağını söylemiş, ancak otuz kadar hadisin isnadını zayıf bulmuştur.
Zehebî'nin değerlendirmesi. Bu rivayet doğru ise Ebû Zür'a'nın sözünü ettiği 30 hadisin hiçbir değeri olmayan rivayetler olabileceğini, esasen bu eserdeki 1.000 kadar rivayetin delil olma niteliğine sahip bulunmadığını, İbn Mâce'nin münker ve mevzû hadis almak suretiyle eserin değerini düşürdüğünü belirtmiştir.
Bûsîrî'nin zevâid tasnifi. Ahmed b. Ebû Bekir el-Bûsîrî'nin Miṣbâḥu'z-zücâce'sine dayanarak Muhammed Fuâd Abdülbâkī'nin verdiği rakamlar:
• 1.339 rivayet sadece bu eserde yer alır (zevâid)
— Bunlardan 428'i râvisi sika ve senedi sahih
— 199'u isnadı hasen
— 613'ü isnadı zayıf
— 99'u isnadı çok zayıf, hatta asılsız
İbnü'l-Cevzî vs. İbn Hacer. Ebü'l-Ferec İbnü'l-Cevzî 30 kadar rivayetin mevzû olduğunu ileri sürmüş; Muhammed Abdürreşîd en-Nu'mânî 34 hadisle ilgili görüşüne eleştiriler yöneltmiştir. İbn Hacer el-Askalânî bunlar hakkında "çok zayıf" ifadesini kullanmıştır.
Elbânî'nin sayımı. Nâsırüddin el-Elbânî es-Sünen'deki hadislerin 3.503'ünü sahih, 948'ini zayıf, 39'unu mevzû olarak değerlendirmiştir.
Daha önceleri Ṣaḥîḥayn ile diğer üç sünen el-Uṣûlü'l-ḫamse diye anılırken, İbnü'l-Kayserânî (ö. 507/1113) VI. (XII.) yüzyılın başlarında, el-Uṣûlü'l-ḫamse'de bulunmayan birçok hadisi ihtiva etmesi dolayısıyla bunlara İbn Mâce'nin es-Sünen'ini ilâve ederek Kütüb-i Sitte adını vermiştir.
Alternatif görüşler. Bu sebeple Endülüslü muhaddis Rezîn b. Muâviye es-Sarakustî ve Mecdüddin İbnü'l-Esîr gibi âlimler İmam Mâlik'in el-Muvaṭṭaʾ'ını, başkaları da Dârimî'nin es-Sünen'ini İbn Mâce'nin eserine tercih etmişlerdir.
Râvileri. es-Sünen'in günümüze ulaşmasını sağlayan yegâne râvisi, İbn Mâce'nin talebeleri arasında en meşhuru olan Ebü'l-Hasan Ali b. İbrâhim el-Kattân el-Kazvînî'dir.
Yaygınlaşması. V. (XI.) yüzyıl âlimlerinden Beyhakī'nin eserlerinde Sünen-i İbn Mâce'den söz edilmemesi onun da diğer sünenler gibi bu asırdan sonra yaygınlaştığı kanaatini uyandırmaktadır. İbn Hazm'ın eseri görmemesi onun bu yüzyılda Endülüs'e henüz ulaşmadığını ortaya koymaktadır.
1. el-İʿlâm bi-sünnetihî ʿaleyhisselâm — Moğultay b. Kılıç'ın en eski şerhi; tamamlanmamış 5 ciltlik eseri. Müsvedde halinde iki ciltlik müellif nüshası Millet Kütüphanesi'ndedir.
2. Kifâyetü'l-ḥâce fî şerḥi İbn Mâce — Muhammed b. Abdülhâdî es-Sindî'nin şerhi/hâşiyesi (Kahire 1313; Beyrut, Dârü'l-cîl, Şerḥu Süneni İbn Mâce el-Ḳazvînî adıyla).
3. Miṣbâḥu'z-zücâce ʿalâ Süneni İbn Mâce — Süyûtî'nin şerhi. es-Sünen'in Delhi 1282 (1865) baskısının hâmişinde yer alır.
4. İncâḥu'l-ḥâce — Abdülganî b. Ebû Saîd ed-Dihlevî el-Müceddedî'nin hâşiyesi (Delhi 1273, 1282).
5. Refʿu'l-ʿacâce — Vahîdüzzaman Han'ın şerhi (Kahire 1313, Hintçe tercümesiyle birlikte).
6. İhdâʾü'd-dîbâce — Safâ ed-Davî Ahmed el-Adevî'nin son şerhlerinden (5 cilt, Bahreyn 1422/2001).
7. Meşâriḳu'l-envâri'l-vehhâce — Muhammed b. Ali b. Âdem b. Mûsâ'nın geniş şerhi (Riyad 1427/2006).
Diğer şerh ve hâşiyeler: Muhammed b. Hasan ez-Zebîdî'nin Mâ tedʿû ileyhi'l-ḥâce'si, Muhammed b. Abdullah Pencâbî Hazârevî'nin Miftâḥu'l-ḥâce'si, Dimnâtî'nin Nûrü Miṣbâḥi'z-zücâce'si, Sıbt İbnü'l-Acemî'nin el-Ḥavâşî'si, Muhammed el-Hafîd b. Abdüssamed Kennûn'un İtḥâfü ẕi't-teşevvuḳ'u.
Türkçe Tercüme. Haydar Hatiboğlu eseri Sünen-i İbn Mâce Tercemesi ve Şerhi adıyla Türkçe'ye çevirmiş ve şerhetmiştir (I-X, İstanbul 1982-1983).
Bûsîrî, Miṣbâḥu'z-zücâce fî zevâʾidi İbn Mâce — Sünen-i İbn Mâce'de bulunduğu halde Kütüb-i Ḫamse'de yer almayan hadisleri ihtiva eden eseridir. Çeşitli neşirleri vardır.
İbnü'l-Mülakkın, Mâ temessü ileyhi'l-ḥâce — Sünen-i İbn Mâce'nin Kütüb-i Sitte'deki diğer 5 esere olan zevâidini şerhetmiştir.
Heysemî, Zevâʾidü İbn Mâce ʿale'l-Kütübi'l-ḫamse — Âsafiye Ktp.
İbnü'l-Kattân el-Mağribî, Ziyâdâtü Ebi'l-Ḥasan el-Ḳattân ʿalâ Süneni İbn Mâce — (nşr. Misfir b. Gurmullah ed-Dümeynî, Riyad 1412/1991).
Zehebî, el-Mücerred fî esmâʾi ricâli Süneni İbn Mâce — İbn Mâce'nin kitabında olup da Ṣaḥîḥayn'da rivayetleri bulunmayan râvileri tabakalar halinde zikretmiştir.
Tıbbî Çalışma. Tabip filozof Abdüllatîf el-Bağdâdî'nin eserin muhtelif kitaplarından derlediği Kitâbü'l-Erbaʿîn eṭ-ṭıbbiyye el-müstaḫrece min Süneni İbn Mâce'si (nşr. Kemâl Yûsuf el-Hût, Beyrut 1405/1985).
Mukaddime. Muhammed Abdürreşîd en-Nu'mânî'nin Mâ temessü ileyhi'l-ḥâce adlı mukaddimesi Abdülfettâh Ebû Gudde tarafından el-İmâm İbn Mâce ve kitâbühû es-Sünen adıyla neşredilmiştir (Beyrut 1419).
Elbânî'nin tasnifi. Nâsırüddin el-Elbânî Ṣaḥîḥu Süneni İbn Mâce (Beyrut 1406/1986) ve Żaʿîfü Süneni İbn Mâce (Beyrut 1409/1988) adıyla iki eser kaleme almıştır.