Kütüb-i Sitte'nin üçüncü kitabı kabul edilen, ahkâm hadislerini başarıyla derleyen klasik sünen kaynağı. Ebû Dâvûd, hayatı boyunca yazdığı 500.000 hadis arasından ihtiyatla seçerek 4.800 (modern neşirlerde 5.274) hadisi bu eserde toplamıştır.
İncelemek istediğin tahkikli baskıyı seç. Her baskı farklı bir tahkik ve cilt düzenine sahip; hadis numarası genelde 5.274'e ulaşır.
202 (817-18) yılında Sicistan'da doğdu. Sicistan İran ile Afganistan arasındaki sınır bölgesidir. Ailesi aslen Yemen'in Ezd kabilesinden olduğu için Ezdî ve Siczî nisbeleriyle anılır. Büyük dedesi İmrân, Sıffîn'de Hz. Ali'nin yanında yer almış ve bu savaşta öldürülmüştür.
İlmî Yolculukları. Kurdukları vakıflar uzun yıllar devam etmiş zengin bir aileden gelir. Tahsiline Sicistan'da başladı; on sekiz yaşında seyahate çıkarak önce Bağdat'a, daha sonra Basra'ya gitti. En çok faydalandığı hocası Basralı hadis hâfızı Müslim b. İbrâhim el-Ezdî'dir.
Daha sonra Kûfe, Halep, Harran, Humus, Dımaşk, Horasan, Belh, Mısır ve Mekke gibi önemli ilim merkezlerini dolaştı. Çoğu Buhârî ve Müslim'in de hocası olan İshak b. Râhûye, Kuteybe b. Saîd, Ali b. Medînî, Saîd b. Mansûr, Yahyâ b. Maîn, Hişâm b. Ammâr, Ahmed b. Sâlih gibi muhaddislerden hadis öğrendi. İbn Hacer onun 300 kadar hocası olduğunu söyler.
Ahmed b. Hanbel ile İlişkisi. Muhtelif zamanlarda gittiği Bağdat'ta Ahmed b. Hanbel'in ilim meclislerine uzunca bir süre devam ederek bazı önemli fıkıh ve usûl-i fıkıh konularını ondan öğrendi; bunları sonradan Mesâʾilü'l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel adıyla bir araya getirdi. Ahmed b. Hanbel de ondan bir hadis rivayet etmiş ve es-Sünen'i inceleyip beğendiği rivayet edilmiştir.
Hocaları hakkındaki değerlendirmesi: "Hocalarım içinde en çok hadis toplayıp ezberleyen Yahyâ b. Maîn, hadislerin fıkhını en iyi anlayan Ahmed b. Hanbel, hadislerdeki gizli kusurları (illet) en iyi bilen Ali b. Medînî idi."
Talebeleri. Tirmizî, İbn Ebü'd-Dünyâ, Nesâî (bir rivayete göre), Abdân el-Ahvâzî, Ebû Bişr ed-Dûlâbî, Ebû Bekir el-Hallâl ve Ebû Avâne el-İsferâyînî gibi muhaddis ve âlimler ona talebelik ettiler. Oğlu Abdullah (sonraları İbn Ebû Dâvûd olarak tanınmıştır) seyahatlerinin bir kısmında yanındaydı. Basralı talebelerinden Muhammed b. Ahmed el-Lü'lüî ile Ebû Bekir İbn Dâse kendisinden es-Sünen'i rivayet edenlerin en tanınmışlarıdır.
Hadis Tenkidindeki Otoritesi. Râvileri tenkit ederken kesin bilgi sahibi olmadığı kimseler hakkında görüş bildirmekten sakınırdı. Genel ifadelere önem vermez, hangi sebeplerle cerh edildiklerinin açıkça söylenmesini isterdi. Yakını bile olsa tenkit etmekten çekinmezdi. Hayatı boyunca yazdığı 500.000 hadis arasından bu özelliklere sahip 4.800 rivayeti seçerek es-Sünen'e almıştır.
Övgüler. Mûsâ b. Hârûn: "Hadis için yaratıldı; ondan daha faziletli birini görmedim." Hâkim en-Nîsâbûrî: "Asrın hadis imamı idi." Muhammed b. Mahled: "100.000 hadisi rahatlıkla müzakere edebilirdi." İbn Mende, hadislerin sağlamını sakatından ayırabilen dört muhaddisten biri olarak onu Buhârî, Müslim ve Nesâî ile birlikte sayar.
Hayatının Son Yılları ve Vefatı. Çoğunlukla seyahat eden Ebû Dâvûd Tarsus'ta yirmi yıl ikamet etti. Sonradan Sicistan'a, Herat'a ve Bağdat'a yerleşti. Halife Mu'temid-Alellah'ın kardeşi Emîr Muvaffak'ın ricası üzerine, zenci hareketi sebebiyle harap olan Basra'yı canlandırmak için oraya yerleşti. 16 Şevval 275 (21 Şubat 889) tarihinde Basra'da vefat etti ve Süfyân es-Sevrî'nin kabrinin yanına defnedildi.
Selefiyye Metodu. Kur'ân-ı Kerîm'den sonra sünneti ön planda tutma konusunda Selefiyye'nin metodunu benimsemiştir. Hayat tarzı bakımından Hz. Peygamber'e benzetilen Ahmed b. Hanbel'i kendisine örnek almış ve zâhidâne bir hayat sürmüştür. Emîr Muvaffak'ın çocuklarına özel olarak es-Sünen'i okutması teklifini reddetmiş, onlar da diğer talebelerle birlikte ayrı bir bölmede onun derslerine devam etmişlerdir.
1. es-Sünen — Sahihinden zayıfına kadar İslâm hukukuyla ilgili 4.800 hadisi topladığı, bunlardan ileri derecede zayıf olanları belirtmeye özen gösterdiği eseridir. Kütüb-i Sitte'nin üçüncü kitabı kabul edilir. Aşağıda detaylı incelenmektedir.
2. el-Merâsîl — 544 mürsel hadisi ihtiva eden ve sahasının ilk ve orijinal eseri. İlk defa Alî es-Sünnî et-Trablusî tarafından senedleri zikredilmeksizin neşredilmiş (Kahire 1310), daha sonra senedleriyle birlikte muhtelif baskıları yapılmıştır.
3. Mesâʾilü'l-İmâm Aḥmed b. Ḥanbel — Ahmed b. Hanbel'e sorulan bazı soruların Ebû Dâvûd tarafından kaydedilen cevaplarından ibarettir. Fıkıh bablarına göre tertip edilen kitap Muhammed Behcet el-Baytâr tarafından neşre hazırlanmış ve Reşîd Rızâ'nın takdim yazısıyla yayımlanmıştır (Kahire 1353).
4. İcâbâtühû ʿalâ suʾâlâti Ebî ʿUbeyd el-Âcurrî — Râvilerin cerh ve ta'dîline dair talebesi Ebû Ubeyd el-Âcurrî'nin sorularına verdiği cevaplar. İbn Hacer'in Tehẕîbü't-Tehẕîb'de çok faydalandığı eserdir.
5. Risâletü Ebî Dâvûd ilâ ehli Mekke fî vaṣfi Sünenihî — Bir müellifin kendi eserini tanıtıp benzerleriyle karşılaştırması ve o devirde pek âdet olmayan bir usulü ortaya koyması bakımından önem taşır. Zâhid Kevserî (Kahire 1369) ve sonra Muhammed Lutfî es-Sabbâğ (Beyrut 1394) tarafından neşredilmiştir.
6. Kitâbü'z-Zühd, 7. Tesmiyetü iḫve elleẕîne ruviye ʿanhümü'l-ḥadîs, 8. Kitâbü'l-Baʿs ve'n-nüşûr ve 9. Kitâbü'l-Ḳader kaynaklarda ona nisbet edilen diğer eserlerdir. Bunlardan el-Baʿs Ebû Hâcer M. Saîd b. Besyûnî Zağlûl tarafından neşredilmiştir (Beyrut 1407/1987).
Kaynaklarda ayrıca Nâsiḫu'l-Ḳurʾân ve mensûḫuh, Delâʾilü'n-nübüvve, et-Teferrüd fi's-sünen, Müsnedü Mâlik, ed-Duʿâʾ, İbtidâʾü'l-vaḥy, Aḫbârü'l-ḫavâric ve el-Âdâbü'ş-şerʿiyye adlı eserleri zikredilmektedir.
Ebû Dâvûd, rivayete göre hayatı boyunca yazdığı 500.000 hadis arasından senedinde kopukluk bulunmayan ve râvilerinin zayıflığı hakkında görüş birliğine varılmayan ahkâma dair 4.800'ünü seçerek eserini meydana getirmiş ve hocası Ahmed b. Hanbel'e sunarak onun takdirini kazanmıştır.
Sahih hadis bulamadığı konularda Hz. Peygamber'e aidiyeti muhtemel olan zayıf hadis almakta sakınca görmemiş, bu tür rivayetleri fakihlerin kıyasına tercih etmiştir.
Mekkelilere gönderdiği risâlede eserinin özelliklerini şöyle anlatmıştır:
• es-Sünen'de bildiği hadislerin en sahihlerini bir araya getirdi.
• İki ayrı sahih senedle rivayet edilen hadiste birinin isnadı daha kuvvetli, diğerinin râvisi hıfz yönünden daha güçlü olduğunda çoğu zaman hıfzı kuvvetli olanı tercih etti.
• Bir babda birçok sahih hadis bulunsa bile o baba sadece bir veya iki hadis aldı.
• Hadisleri genellikle kısalttı, uzun hadislerin sadece konuyla ilgili kısmını yazdı.
• Muhaddislerin terkinde ittifak ettiği râvilerin rivayetlerine yer vermedi.
• Yalnız ahkâm hadislerini aldı; zühde ve faziletli amellere dair rivayetlere yer vermedi.
• Kitabındaki hadislerden 600 kadarının mürsel olduğunu belirtti.
Wensinck'in el-Muʿcemü'l-müfehres'teki sayımına göre es-Sünen'de 40 kitap, 1.889 bab ve 4.800 hadis bulunmaktadır.
Modern neşirlere göre sayılar değişir:
• Muhyiddin Abdülhamîd neşri: 35 kitap · 1.871 bab · 5.274 hadis
• Muhammed Avvâme neşri: 36 kitap · 1.850 bab · 5.232 hadis
• Cem'iyyetü'l-merkezi'l-İslâmî neşri: 42 kitap · 1.885 bab · 5.276 hadis
Râvileri. Ebû Dâvûd'dan es-Sünen'i rivayet eden en tanınmış iki talebe: Ebû Ali Muhammed b. Ahmed b. Amr el-Lü'lüî (eserini hocasından yirmi yıl boyunca birkaç defa dinleyen) ve İbn Dâse diye anılan Ebû Bekir Muhammed b. Bekir el-Basrî (eseri hocasından son şekliyle tam olarak dinleyen). Diğer önemli râvi sûfî muhaddis Ebû Saîd İbnü'l-A'râbî'dir.
el-Merâsîl ile İlişkisi. Ebû Dâvûd'un el-Merâsîl adlı eserindeki rivayetlerin 600'e yakın olması, ayrıca el-Merâsîl'in es-Sünen'in bazı nüshalarının sonunda bulunması, el-Merâsîl'in es-Sünen'in tekmilesi olduğunu göstermektedir.
Rivayetlerin yarısından fazlası hem Buhârî hem Müslim'in veya sadece birinin rivayet ettiği hadislerle, isnadı sâlih olan, leyyin tarikten gelen ve râvisi zayıf olan hadislerden meydana gelir. Hadisler genellikle hasen kabul edilmiştir.
1. Meʿâlimü's-Sünen — Hattâbî (ö. 388/998). Genellikle hadislerde geçen nâdir kelimelerin ve hadisin mânasının açıklandığı, fıkhî sonuçların belirtildiği çalışma olup ilk hadis şerhi olarak bilinir. Birçok baskısı vardır.
2. Mirḳātü'ṣ-ṣuʿûd ilâ Süneni Ebî Dâvûd — Süyûtî. Dimnâtî tarafından ihtisar edilmiştir.
3. ʿAvnü'l-maʿbûd — Hindistanlı hadis ve fıkıh âlimi Azîmâbâdî'nin önemli şerhi. Önce Ġāyetü'l-maḳṣûd adıyla geniş şerh yazmaya başlamış, sonra ihtisar etmiştir. Çeşitli neşirleri vardır (Delhi 1322, 14 cilt Medine-Kahire 1388-1389).
4. Beẕlü'l-mechûd — Hindistanlı Halîl Ahmed Sehârenpûrî. Hanefî mezhebi görüşleri doğrultusunda kaleme alınmış olup Bedreddin el-Aynî'nin ʿUmdetü'l-ḳārî ve Ali el-Kārî'nin Mirḳātü'l-mefâtîḥ'i gibi eserlerden faydalanılarak yazılmıştır. Muhammed Zekeriyyâ Kandehlevî'nin ta'likleriyle 20 cilt halinde yayımlanmıştır.
5. el-Menhelü'l-ʿazbü'l-mevrûd — Mahmûd Muhammed Hattâb es-Sübkî. Dört mezhebin görüşlerine yer vererek kaleme alınmış; ancak "Kitâbü'l-Ḥacc"a kadar yazabilmiş, oğlu Emîn Mahmûd Hattâb Fetḥu'l-meliki'l-maʿbûd adıyla devamını yazmıştır.
6. Fetḥu'l-vedûd ʿalâ Süneni Ebî Dâvûd — Muhammed b. Abdülhâdî es-Sindî.
Yarım kalan başka şerhler: Nevevî'nin el-Îcâz'ı (Hekimoğlu Ali Paşa Ktp.), İbnü'l-Irâkī'nin 7 cildi (sehiv secdesine kadar), Ömer b. Reslân el-Bulkīnî, Ahmed b. Hüseyin er-Remlî, Mes'ûd el-Hârisî, Moğultay b. Kılıç, Bedreddin el-Aynî, İbn Hilâl el-Makdisî ve İbnü'l-Mülakkın'ın çalışmaları.
Münzirî, Muḫtaṣaru Süneni Ebî Dâvûd (el-Müctebâ mine's-Sünen) — Lü'lüî nüshasını esas alarak yazdı, hadislerin Kütüb-i Sitte'de bulunduğu yerleri gösterdi, sağlamlık derecesini belirtti. Hattâbî'nin Meʿâlim'i ve İbn Kayyim'in Tehẕîb'iyle birlikte 8 cilt halinde basılmıştır.
İbn Kayyim el-Cevziyye, Tehẕîbü Muḫtaṣarı Süneni Ebî Dâvûd — Bazı hadisler üzerinde açıklamalar yapmıştır.
Mahmûd Hasan Diyûbendî, Taṣḥîḥu Ebî Dâvûd — Matbu ve yazma nüshaları inceleyerek sağlam bir nüsha meydana getirdi (Delhi 1318/1900).
Nâsırüddin el-Elbânî, Ṣaḥîḥu Süneni Ebî Dâvûd (Riyad 1989) ve Żaʿîfü Süneni Ebî Dâvûd (Beyrut 1991) — es-Sünen'deki rivayetleri sahih ve zayıf olarak iki kısma ayırdı.
Türkçe Tercüme. Necati Yeniel ile Hüseyin Kayapınar, eseri Türkçe'ye çevirip şerhetmişlerdir: Süneni Ebî Dâvûd Terceme ve Şerhi (I-XV, İstanbul 1987-2000).