Bilinen sünenlerin en eskisi. Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve Nesâî gibi büyük muhaddislerin hocası olan Dârimî'nin eseri; İbnü's-Salâh, Alâî ve İbn Hacer'in İbn Mâce'nin Sünen'i yerine Kütüb-i Sitte'nin altıncı kitabı olmaya daha lâyık gördüğü kaynak.
İncelemek istediğin tahkikli baskıyı seç. Her baskı kendi numaralandırma sistemi, cilt sayısı ve sayfa düzeniyle ayrı bir referanstır.
181 (797-98) yılında doğdu. Semerkantlı olup Temîm kabilesinin Dârim koluna mensuptur. Zâhidlerin çokça bulunduğu bir çevrede yetişti.
İlmî Yolculukları. Hadis öğrenimi için Hicaz, Mısır, Şam, Irak, Kûfe ve Horasan gibi ilim merkezlerini dolaştı. Nadr b. Şümeyl, Yezîd b. Hârûn, Hâlid b. Mahled, Muhammed b. Selâm el-Bîkendî ve Affân b. Müslim gibi âlimlerden ilim tahsil etti. Daha sonra Bağdat'a gidip orada hadis rivayet etti.
Talebeleri. Buhârî, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, Ebû Zür'a, Ebû Hâtim ve Bakī b. Mahled gibi meşhur âlimler onun öğrencileri arasında yer aldı. Buhârî el-Câmiʿu'ṣ-ṣaḥîḥ dışındaki eserlerinde, Müslim el-Câmiʿu'ṣ-ṣaḥîḥ'inde, Ebû Dâvûd ve Tirmizî Sünen'lerinde, Nesâî ise es-Sünen dışındaki eserlerinde ondan hadis rivayet etmişlerdir.
Şahsiyeti. Son derece zeki, yumuşak huylu, güvenilir bir kimse idi. Sade ve zâhidâne bir hayat yaşıyordu. Ahmed b. Hanbel onun kanaatkârlığını anlatırken, "Ona servetler sunuldu, fakat iltifat etmedi" derdi. Sultanın ısrarı üzerine Semerkant kadılığı görevini kabul etmişse de bir defa hüküm verdikten sonra kadılıktan ayrılmıştır.
Hadisteki Otoritesi. Tefsir ve fıkıh sahalarında otorite olmakla beraber daha çok hadis ilmindeki geniş bilgisi ve titizliği ile tanınmıştır. Hicrî III. yüzyılda hadis ilminin merkezi haline gelen Horasan bölgesinde yetişen âlimlerin önde gelenlerinden biri olmuştur. Mısır ve Şam gibi bölgelerde çağdaşı olan Buhârî'nin henüz bilinmediği sıralarda o tanınmaktaydı.
Cerh ve Ta'dîlde. Görüşüne itibar edilen bir âlim olup Ahmed b. Hanbel ile Ebû Hâtim er-Râzî onun hadis tenkidi konusunda otorite olduğunu ifade etmişlerdir. Ahmed b. Hanbel Dârimî'nin görüşüne uyarak Yahyâ el-Himmânî'den rivayeti terketmiştir. Tirmizî de es-Sünen'inde yer alan cerh ve ta'dîl ile ilgili bilgilerin bir kısmını Dârimî'den aldığını belirtmiştir.
Halku'l-Kur'ân. Zamanının önemli siyasî ve itikadî meselesi haline gelen halku'l-Kur'ân konusunda Dârimî de sorguya çekilmiş, fakat herhangi bir cevap vermemişti. Hanbelî olduğu ileri sürülmüşse de es-Sünen'inde bazı hadislerden sonra belirttiği görüşlerinden onun herhangi bir mezhebe bağlı olmayan bir müctehid olduğu anlaşılmaktadır.
Vefatı. 8 Zilhicce 255 (17 Kasım 869) tarihinde Merv'de vefat etti; bir gün sonra cumaya rastlayan arefe günü defnedildi.
1. es-Sünen — el-Müsned diye de anılır. Kaynaklarda el-Müsnedü'l-câmiʿ ve el-Câmiʿu'ṣ-ṣaḥîḥ adlarıyla geçen eserler de bu olmalıdır. Bab başlıklarında fıkhî görüşlerini belirtmesi, bir hadisi ihtiva ettiği konulara göre çeşitli bölümlerde tekrarlaması gibi özellikleriyle Ṣaḥîḥ-i Buḫârî'yi andıran eserdir. Aşağıda detaylı olarak incelenmektedir.
2. eṣ-Ṣülâṣiyyât — Dârimî'nin es-Sünen'deki üç râvili 23 hadisin bir araya getirildiği eser. Abdülhamîd Şânûha tarafından Taḫrîcü Sülâsiyyâti'l-Buḫârî, et-Tirmiẕî, İbn Mâce, ed-Dârimî içinde yayımlanmıştır (Beyrut 1405/1985). Ali Rızâ Abdullah ve Ahmed Bezre de adı geçen dört Sülâsiyyât'a Abd b. Humeyd ile Taberânî'ninkileri de ilâve ederek altı Sülâsiyyât'ı bir arada yayımlamışlardır (Dımaşk 1406/1986).
3. et-Tefsîr ve 4. Kitâbü's-Sünne — Kaynaklarda Dârimî'ye nisbet edilen iki eserdir; günümüze ulaşıp ulaşmadığı tam olarak bilinmemektedir.
Hediyyetü'l-ʿârifîn'de Dârimî'ye nisbet edilen Kitâbü Ṣavmi'l-müsteḥâżati'l-müteḥayyire onun değil Ebü'l-Ferec ed-Dârimî'nindir.
Dârimî hakkında yapılan akademik çalışmalar: Muhammed Abdullah Muhammed Adl, ed-Dârimî ve cühûdühû fi'l-ḥadîs (Ezher Üniversitesi doktora tezi, 1973); Seyfürrahman Mustafa, Zevâʾidü'd-Dârimî ʿale'l-Kütübi's-sitte mine'l-eḥâdîsi'l-merfûʿa (Ümmü'l-kurâ Üniversitesi yüksek lisans tezi, 1397/1977); Ahmet Yıldırım, Dârimî ve Sünen'i (Uludağ Üniversitesi yüksek lisans tezi, 1990).
Eser 1 giriş + 23 kitap + 1.373 babtan meydana gelir. Eserde 304 mükerrer rivayetle birlikte 3.506 hadis bulunmaktadır.
Bu hadislerin 1.319'u mevkuf ve maktû, 1.883'ü merfûdur. Merfû hadislerin 242'si Kütüb-i Sitte'de yer almaktadır.
Giriş kısmında Hz. Peygamber'in bazı hususiyetleri hakkındaki rivayetlerden sonra sünnete uymanın gerekliliği, fetva vermenin zorluğu, ilmin ve âlimin önemi, hadis öğrenim ve öğretiminde titizlik gösterilmesi, hadislerin yazılması gibi konuları içeren rivayetlere yer verilmiştir.
Ardından tahâret, namaz, zekât, oruç, hac konularıyla başlayıp diğer konulardaki bölümler içinde merfû, mevkuf ve maktû hadisler zikredilmiştir. Bab başlıklarında veya hadisin arkasından bazı görüşlerin ileri sürüldüğü, senedlerdeki mühmel râviler, hadisin sıhhat durumu ve muhtevası hakkında açıklamalar yapıldığı, birden çok konu ihtiva eden hadislerin ilgili yerlerde tekrar edildiği veya parçalara ayrılarak her parçanın ilgili bölümde nakledildiği görülmektedir.
Aynı veya benzer başlıklar kullanılması, aynı bölümlerde aynı hadislerin verilmesi bakımından Dârimî'nin bu eseriyle Buhârî, Müslim ve Tirmizî'nin Câmiʿu'ṣ-ṣaḥîḥ'leri arasında benzerlikler bulunmaktadır.
Hadislerin genellikle makbul sayılmakla birlikte aralarında zayıf, hatta az sayıda mevzû hadislerin bulunduğunu söyleyen âlimler vardır. Bizzat müellif rivayet ettiği bazı hadislerin zayıf olduğuna işaret etmiştir.
Kütüb-i Sitte yerine geçme önerisi. Az sayıdaki hadisin tenkide uğraması, ayrıca eserde âlî rivayetlerin yer almasından dolayı İbnü's-Salâh, Alâî ve İbn Hacer el-Askalânî, bu eseri İbn Mâce'nin es-Sünen'i yerine Kütüb-i Sitte'nin altıncı kitabı olmaya daha lâyık görmüşlerdir.
Eser tarih boyunca ilmî değerine uygun bir ilgi görmemiştir. Bunda az sayıda hadis içermesi yanında eserin sonlarına doğru bazı düzensizliklerin bulunması ve muhtemelen tam tertip edilememesi etkili olmuştur.
Tahkiksiz baskıları da olan es-Sünen'i pek çok âlim tahkik ederek neşretmiştir:
1. Muhammed Sıddîk Hasan — Kanpûr 1293
2. Muhammed Ahmed Dehmân — 1349 (baskı yeri yok)
3. Abdullah Hâşim Yemânî el-Medenî — Kahire 1382/1962 (I-II); Faysalâbâd 1404/1984
4. Fevvâz Ahmed Zemerlî & Hâlid es-Seb' el-Alemî — Beyrut 1407/1987 (I-II)
5. Mustafa Dîb el-Bugā — Dımaşk 1412/1991 (I-II)
6. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî — Beyrut/Riyad 1421/2000 (I-IV) — Dârü'l-Muğnî
7. Dr. Merzûk b. Heyyâs ez-Zehrânî — 1436/2015 (hususi baskı, 2 cilt)
Şerhleri. Muhammed Naîm Atâ, el-Ḥallü'l-müdellel ʿale'd-Dârimî (Luknov 1332, sadece bir cildi yayımlanmış). Nebîl b. Hâşim el-Gamrî, Fetḥu'l-mennân Şerḥu'l-Müsnedi'l-câmiʿ (I-X, Beyrut 1419/1999).
Türkçe tercüme. Abdullah Aydınlı, açıklama ve dipnotları ekleyerek eseri Türkçe'ye çevirmiştir: Sünen-i Dârimî (I-VI, İstanbul 1994-1996).
Diğer çalışmalar. İbn Hacer el-Askalânî, el-Efrâdü'l-ḥisân min Müsnedi'd-Dârimî ve el-Ebdâlü'l-ʿavâlî ve'l-muvâfaḳāti'l-ḥisân adıyla çalışmalar yapmış; İtḥâfü'l-mehere bi-eṭrâfi'l-ʿaşere içinde es-Sünen'e de yer vermiştir.
Tertib ve fihrist çalışmaları. Abdurrahman Dımaşkıyye ve Mîrfet Fâhûrî, Tertîbü eḥâdîs̱i ve âs̱âri Süneni'd-Dârimî (Riyad 1407/1987); Ahmed Abdülkādir er-Rifâî, Fehârisü eḥâdîs̱i ve âs̱âri Süneni'd-Dârimî (Beyrut 1409/1988).